T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI ANTALYA ELMALI MÜZESİ MÜDÜRLÜĞÜ

Neolitik Çağ

 

Neolitik Çağ/Cilalı Taş Devri İÖ 8000 – 5500

Yaklaşık 2.5 milyon yıl boyunca avcı ve toplayıcı olarak gezgin bir yaşam sürdüren insan yerleşik düzene geçerek yaşamının en büyük değişikliğini Neolitik Dönem’de gerçekleştirdi. İnsanlık tarihinde, besin üretimi yanında ilk yerleşik toplumların kurulması ile başlayan dönem Neolitik Çağ adıyla anılmaktadır. Çağın başlangıcında besin üreticiliğinin bilinmesine karşın pişmiş toprak kapların daha yapılmadığı, bunların yerine sepet, tahta ya da taştan kapların kullanıldığı ilk evre, Akeramik (seramiksiz) Neolitik olarak adlandırılır. Anadolu’da ancak birkaç yerde saptanan bu evre, belirli bir düzene göre inşa edilen yapıları, taş ya da kemik alet ve silahları, süs eşyaları ile ilk yerleşik köy örneklerini vermektedir.

Çatalhöyük evlerinin en önemli özelliği duvarlarının boğa başları ve resimlerle bezeli olmasıdır. Büyük çoğunluğu kültle ilgili olan bu bezekler özel bir yapıda değil, yapıların Kutsal Alan olarak kullanılan bir bölümünde yer almaktadır. Yüksek kabartma ya da tam plastik olarak işlenen boğa başlarının bir kısmı gerçek boğa başının kille sıvanması ile yapılmıştır. Duvar resimlerinin yapımında kirli bej kerpiç sıvası üzerine kırmızı, pembe, kahverengi, beyaz ve siyah renkler kullanılmıştır. Herhangi bir motif göstermeyen düz boyalı panellerin, tek ya da çok renkli geometrik bezeklerin, çiçek, yıldız, daire gibi sembolik motiflerin yanısıra değişik konulu tasvirler de görülmektedir. Bunlar arasında insan elleri, tanrıçalar, insan figürleri, av sahneleri, boğalar, kuşlar, akbabalar, leoparlar, yabani geyik, yaban domuzu, aslan, ayı gibi hayvanlardan oluşan bezekler ile manzara ve mimari tasvirlerden bir kentin arkasında püsküren volkan ve başsız cesetleri gagalayan akbabaları kovalayan insanlar önem taşırlar. Bu kutsal alanlarda Ana Tanrıça fikri bereket kültü olarak görülür. Pişmiş toprak yanında taştan da yapılan Ana Tanrıça, genç kız, doğuran kadın ya da yaşlı kadın olarak gösterilir. Bunlar arasında iki yanındaki leopara dayanmış, doğuran tanrıça özgündür. Heykel ya da yüksek kabartma olarak yapılan ana tanrıça tasvirleri yanında pişmiş topraktan hayvan şeklinde adak heykelcikleri de vardır.Neolitik Çağın elde yapılan çanak çömlekleri Çatahlöyük’te genelde kahverengi, siyah ve kırmızı renk tonlarındadır. Daha çok oval formlara sahip seramikler Neolitik Çağın geç döneminde basit geometrik motiflerle bezenmeye de başlanmıştır.Çatalhöyük’te ele geçen çeşitli taşlardan, deniz hayvanlarının kabuklarından yapılmış kolyeler, obsidyen aynalar ve makyajla ilgili buluntular o dönem insanının süslenme araçlarını gösteren belgelerdir. Bilinen en eski dokuma parçaları da yine bu kentte ele geçmiştir. Yün, hayvan kılı ya da bitki liflerinden dokunan kumaşların yanısıra hayvan derilerinin de giysi olarak kullanıldığı duvar resimlerinden anlaşılmaktadır.


İKLİM VE DOĞAL ÇEVRE: Buzul çağı sonrası daha sıcak, daha yumuşak, günümüze benzer iklim koşulları (Dördüncü Jeolojik Zamanın Holosen Dönemi/İçinde bulunduğumuz zaman).

Bazı bölgelerde tarıma alınabilecek yabani tahıl bitkilerinin (yabani buğday, arpa gibi) ve evcilleştirilebilecek hayvanların yaşamasına daha elverişli koşulların oluştuğu ortamlar: İlk üretimin başladığı yerler.

İlk üretime geçilen yerlerde açık alanlı ve zeytinlik bir orman örtüsü.

YAŞAM BİÇİMİ: Yerleşik düzene, tarıma ve hayvan besiciliğine dayalı üretimci yaşam. Önce bitki, daha sonra hayvan üretimi. Önemini koruyan avcılık. Genellikle akarsu ve göl kıyılarında ilk köyler. Artan üretim sonucu giderek büyüyen köy toplulukları. Zamanla kent niteliğinde ilk yerleşmeler. Taştan ya da kerpiçten evler, daha sonra taş temelli kerpiç duvarlı konutlar, ahşabında kullanıldığı örnekler. Çoğunlukla dörtgen planlı yapı geleneği. İhtiyacından fazlasını üreterek gereğinde kullanılmak üzere besin biriktirme.

KÜLTÜR BELGELERİ: Çakmaktaşı ve volkanik camdan (obsidyenden) çeşitli aletler, orak bıçaklar, cilalı taştan aletler. Tahta işlemeye elverişli sürtme taş aletler. Boynuz ve kemikten yeni tür aletler ve araçlar. Yaygın olarak kullanılan ezme ve öğütme taşları, taş havanlar, tokmak. Taş tahta deri kaplar. İlk Neolitik’ten itibaren pişmiş topraktan çanak çömlek. Madenlerin kullanıldığını, soğuk sıcak çekiçleme ve eritme yoluyla işlendiğini kanıtlayan ilk buluntular. Bakırdan biz, iğne, boncuk parçaları gibi süs eşyaları. Topluluklar arası ticaret ilişkilerinin geliştiğinin gösteren veriler. Volkanik cam. Damga biçiminde ilk mühürler. Dokumacılığın varlığını belgeleyen ilk buluntular. Tezgah ağırlıkları, ağırşaklar. Dinsel inançlara bağlı olarak gelişen sanat ürünleri. Av büyüsü ile ilgili duvar resimleri, kabartmalar, kadın, erkek heykelcikleri, hayvan betimleri. Çanak çömleksiz Neolikte ilk büyük heykeltıraşlık örnekleri. Tapınak olarak nitelendirilebilecek ilk kutsal mekanlar. Ölülere armağan bırakma geleneğinin yaygınlaştığını gösteren zengin mezar buluntuları.